www.toekomstkerkgebouwen.nl
actie
www.toekomstkerkgebouwen.nl
Foto: Harm Jan Wilbrink

Gezamenlijke overheidsvisie hard nodig

Door het ontbreken van een gemeenschappelijke visie op het gebied van bescherming en het gebruik van het religieus erfgoed bij het rijk, de provincies en gemeenten zitten er grote gaten in het beleid, waardoor prachtige kerkgebouwen door de mazen van het net slippen en worden gesloopt. Alle kerkgebouwen die niet zijn aangewezen als rijksmonument of gemeentelijk monument of niet in beheer of eigendom zijn van een organisatie die zich behoud ten doel heeft gesteld, bevinden zich potentieel in de gevarenzone. De Task Force pleit dan ook voor een Deltaplan voor de toekomst van kerkgebouwen en komt met aanbevelingen en goede voorbeelden voor alle bestuurslagen, om de situatie voor kerkgebouwen te verbeteren.

Rijksoverheid - laat religieus erfgoed nog in de kou staan

De regering, het Kabinet Balkenende IV, zegt in haar regeerakkoord zich in te willen zetten voor kerkgebouwen: "De overheid draagt daadwerkelijk zorg voor behoud van (religieus-) cultureel erfgoed. De uitwerking van de BRIM-regeling (Besluit Rijkssubsidiëring Instandhouding Monumenten) wordt in dit licht geëvalueerd".
De Task Force Toekomst Kerkgebouwen concludeert dat die belofte op dit moment nog niet wordt nagekomen. Minister Plasterk heeft laten weten de discussie hierover te willen voeren in het komende Jaar voor het Religieus Erfgoed 2008. De Task Force zal hier actief aan deelnemen. De minister heeft in zijn recente voorstel voor de bescherming van 100 topmonumenten uit de Wederopbouwperiode ook zestien naoorlogse kerkgebouwen opgenomen. Een mooi begin, maar wel een druppel op een gloeiend hete plaat. Bovendien blijven alle bedreigde kerkgebouwen ouder dan 1940 hiermee buiten beschouwing.
De Task Force beveelt op rijksniveau o.a. aan om:
-De monumentenwetgeving aan te passen op de huidige bedreiging van zowel het voor- als het naoorlogse religieus erfgoed.
-Een einde te maken aan tijdelijke beleidsregels die de uitvoering van de wet verhinderen.
-De werking van de BRIM-regeling te toetsen aan de praktijk
-Een landelijk vangnet te scheppen ter ondersteuning van de instandhouding van kerkgebouwen, waar dit voor eigenaren ernstige problemen oplevert

Provincies - worden wakker, maar kunnen veel meer doen

Provincies maken vrijwel geen gebruik van de mogelijkheid om erfgoed door middel van een provinciale monumentenstatus te beschermen. Wel zijn de meeste provincies zich inmiddels bewust van de waarde die kerkgebouwen vertegenwoordigen in het beeld van de provincie. Er zijn verschillende voorbeelden hoe op provinciaal niveau de verantwoordelijkheid wordt opgepakt. Wanneer alle provincies dergelijke mogelijkheden gaan toepassen, wordt de situatie aanzienlijk verbeterd.
Voorbeelden van goede initiatieven:
* In Noord-Brabant werd een speciale financieringsmogelijkheid in het leven geroepen voor het behoud van beeldbepalende en monumentale kerkgebouwen. Ook is er een “mottenballenregeling” voor kerkgebouwen waar nog niet direct een oplossing voor is.
* In de Provincie Overijssel is een inventarisatie gemaakt van naoorlogse architectuur en de bijbehorende beeldende kunst, het NOBO-project. Daarbij is speciaal aandacht gegeven aan de na-oorlogse kerkgebouwen.
* In de Provincie Friesland werd recent een noodplan aangekondigd voor het behoud van oude Friese kerken. De stichting Alde Fryske Tsjerken, de stichting Behoud Kerkelijke Gebouwen en de Friese PvdA Statenfractie hebben in november 2007 de handen ineengeslagen. Ze gaan de problematiek in kaart brengen en komen dan met een reddingsplan. Zie dit interessante bericht uit het Friesch Dagblad; een initiatief dat zeker navolging verdient.

Aanbevelingen voor de verbeteringen van het beleid

vindt u in de notitie
Beter beleid voor kerkgebouwen

Gemeenten- kunnen het verschil maken

bescherming van erfgoed op hun grondgebied is toegenomen. De kwaliteit van de lokale zorg voor religieus erfgoed verschilt van gemeente tot gemeente echter enorm. De Task Force Toekomst Kerkgebouwen vraagt de gemeenten om de middelen die ze in handen hebben om het religieus erfgoed te beschermen actiever in te zetten. De Task Force heeft aangedrongen bij de Vereniging Nederlandse Gemeenten op een handreiking Religieus Erfgoed, om gemeenten actiever op hun verantwoordelijkheid hierin te wijzen. Op dit moment wordt in overleg gewerkt aan de totstandkoming van die handreiking. De Vereniging Beheerders Monumentale Kerkgebouwen heeft hier een actieve rol in.

Een aantal voorbeelden waar actief werk gemaakt is van de gemeentelijke verantwoordelijkheid:
In Maastricht zijn alle monumenten, ook de 1200 gemeentelijke, opgenomen op een digitale waardenkaart, die wordt gekoppeld aan het bestemmingsplan. Zo konden deze versneld worden beschermd, en werd een anders tijdrovende aanwijzing van alle gemeentelijke monumenten in korte tijd gerealiseerd

De gemeente Utrecht maakt actief werk van een inventarisatie van de hoeveelheid kerkgebouwen die dreigen te worden afgestoten. Hiertoe is overleg met de kerken. Utrecht verleende in maart 2007 aan 9 naoorlogse kerkgebouwen tegelijk de status van gemeentemonument, vanwege hun kwetsbare positie.

In Bergen op Zoom werd door initiatief van de gemeente en goed overleg tussen diverse partijen bereikt dat de kerkgebouwen behouden werden met actieve functies voor de bewoners. Hier vindt u daarvan een beschrijving, zoals die is opgenomen in de PKN-studie Kansen voor kerkgebouwen:

In al deze gemeenten is er nadrukkelijk aandacht voor manieren om kerkgebouwen ook op langere termijn in stand te houden. Al deze gemeenten hebben het instrument “sloop” op het laatste plan gezet.