www.toekomstkerkgebouwen.nl
nieuws
www.toekomstkerkgebouwen.nl
 De herbestemde Hasseltse Kerk, nu wijkcentrum de Poorten in Tilburg.
Foto: Harm Jan Wilbrink
26 april 2008

Kerkgebouwen, van betekenis voor iedereen

Migrantenkerk SKIN (Samen Kerk In Nederland). Ledenvergadering 26 april 2008 Utrecht
Inleiding Door Jelsma, Task Force Toekomst Kerkgebouwen.
Van harte bedankt voor de uitnodiging om hier een inleiding te houden.
Ik hoop u informatie te kunnen geven waar u iets aan heeft, en ben van harte bereid om vragen te beantwoorden.

Doelstelling Task Force
De Task Force Toekomst Kerkgebouwen bestaat nu twee jaar. Het is een initiatief van vrijwilligers, die onafhankelijk van kerken of overheden op de bres is gegaan voor het behoud van kerkgebouwen. Omdat we die te waardevol vinden om zomaar te slopen.

Schrijnende situatie Toen ik actief werd voor de kerkgebouwen waren er drie dingen waar ik nogal van ondersteboven was.

1. de lange lijst met prachtige kerkgebouwen die al zijn gesloopt
2. het feit dat de kerken zelf vaak een voorstander van sloop zijn
3. het feit dat er kerken gesloopt worden, terwijl er tegelijkertijd een enorm ruimteprobleem is bij nieuwe geloofsgemeenschappen

Ik was erg blij toen June Beckx in april vorig jaar contact met onze Task Force opnam. Nadat in Trouw een interview met June was verschenen met de pakkende titel: ‘Liever een bridgeclub dan een migrantenkerk.’ Het is een vreemde situatie dat er aan de ene kant kerkgebouwen worden gesloopt, terwijl ze aan de andere kant hard nodig zijn. Dat vraagt naar ons idee om overleg en een oplossing.

Situatie kerkgebouwen Er zijn op dit moment nog ruim 4000 kerkgebouwen als kerk in gebruik. De protestantse kerk heeft aangegeven dat er binnen de komende tien jaar zo’n 500 kerkgebouwen verkocht zullen moeten worden, en voor nog eens 500 medegebruikers moeten worden gevonden om het onderhoud te kunnen blijven financieren. Ook bij de Rooms-katholieke kerk is sprake van een wens tot het inkrimpen van het gebouwenbestand met een derde tot de helft. Goed nieuws dus voor de migrantenkerken!

Helaas is het niet zo simpel… Elke maand gaat er wel ergens in Nederland een kerkgebouw tegen de vlakte, ondanks het feit dat er genoeg organisaties staan te dringen om voor het gebouw in aanmerking te komen.

Problemen grote kerkgenootschappen
De grote kerkgenootschappen zijn bezig met het afstoten van een deel van hun gebouwen. Als gevolg van de daling van het aantal kerkleden en het perspectief van de vergrijzing. Over de daling van het aantal kerkleden van die grote kerken valt veel te zeggen, maar daar zal ik hier niet uitgebreid op ingaan. Het feit is dat die kleinere groepen, vaak oudere kerkleden, de zorg voor die gebouwen niet meer kunnen dragen. De kerkleiding stimuleert daarom een sanering van de organisatie, een fusie van plaatselijke gemeenschappen en het terugbrengen van het aantal kerkgebouwen. Kerkbesturen maken zelf een afweging welke gebouwen ze het beste kunnen houden, en welke ze het beste kunnen verkopen.
Met de opbrengst van de verkoop proberen ze andere gebouwen in stand te houden.
Kerken geven vaak aan dat ze ook een afweging maken tussen ‘mensen en stenen’ en dat hun voorkeur uitgaat naar de mensen, oftewel een keuze voor betaalde voorgangers boven het in stand houden van een gebouw. Men vergeet alleen dat een gebouw wel nodig is om een thuisbasis en een onderdak te kunnen bieden, en om gastvrij te kunnen zijn naar anderen.

Constatering Task Force De Task Force is niet blij met het verdwijnen van alle kerkgebouwen, en is van mening dat het anders kan. We stellen de kerken voor de uitdaging om de ramen open te zetten naar de lokale omgeving, en in overleg met andere partijen te zoeken naar kansen om de gebouwen in stand te houden. Het blijkt dat wanneer er in overleg naar een oplossing voor het behoud van een kerkgebouw gezocht wordt, er veel oplossingen mogelijk zijn.
We stimuleren kerken om naar dergelijke oplossingen te zoeken, en hebben op onze website www.toekomstkerkgebouwen.nl veel goede voorbeelden gebundeld.
Er zijn bijvoorbeeld andere eigendomsconstructies mogelijk, het beheer in handen van een Stichting of van de gemeente. De kerk kan dan de kerkruimte weer huren voor bijeenkomsten, maar er zijn dan ook andere bijeenkomsten mogelijk om de kosten van het gebouw bij elkaar te kunnen krijgen.
Ook nieuwe financieringsconstructies kunnen een oplossing vormen, ter ondersteuning van een stichting voor het behoud van een kerkgebouw. Zoals een lokaal gemeenschapsfonds of een particuliere financieringskring in samenwerking met een financiële instelling.
Soms kan verkoop en herbestemming van een kerkgebouw een goede oplossing zijn. Maar ook dan vragen we om vooral te zoeken naar een nieuwe functie waarbij het gebouw zijn gemeenschapsfunctie blijft behouden.

Visie Task Force De Task Force heeft haar visie over het gebruik van kerkgebouwen bij de oprichting vastgelegd in een verklaring, de ‘Verklaring van Woudrichem’, genoemd naar de plaats van oprichting. Onze voorzitter is ook burgemeester van Woudrichem. In die verklaring geven we aan wat er naar onze mening dient te gebeuren met kerkgebouwen die leegkomen en door de oorspronkelijke eigenaar worden afgestoten. Wij pleiten voor hergebruik dat zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke bestemming ligt, dat wil zeggen een bezielende en een verbindende functie. Dus gebruik door een geloofsgemeenschap, of een sociale of culturele maatschappelijke functie. Andere functies kunnen ook een oplossing bieden voor het behoud van de gebouwen. Alles is in onze ogen beter dan sloop, want sloop is een onomkeerbaar besluit, en wist de band met het verleden uit en ontneemt kansen voor het gebruik van die gebouwen in de toekomst.
Concreet is de Task Force vooral bezig met de lobby voor het belang van de kerkgebouwen voor de samenleving, en het stimuleren van overheden en kerken om in openheid en overleg te zoeken naar oplossingen voor het behoud van de kerkgebouwen. Kerkgebouwen zijn altijd gemeenschapsgebouwen geweest, en kunnen dat ook nu nog zijn, als de samenleving zich daarvoor inzet.

Schrijnende behoefte aan ruimte bij migrantenkerken Heel schrijnend is dat er veel migrantenkerken kampen met een grote behoefte aan een goed kerkgebouw. Ze krijgen alleen niet de kans om een gebouw te huren of kopen, ofwel omdat er een te hoge vraagprijs aan het gebouw wordt verbonden, ofwel omdat de kerken de zorg voor het gebouw liever helemaal kwijt willen. Een treurige zaak. We waren dan ook blij dat de heer De Fijter, voorzitter van de Synode van de Protestantse kerk, stelde dat het beter is om een kerk af te staan aan een migrantenkerk, dan voor een hogere prijs te verkopen aan bijvoorbeeld een tandartsenpraktijk.
June Beckx heeft mij indringend geschetst dat het kerkelijk beleid soms wel samenwerking met de migrantenkerken stimuleert, maar dat migranten die aankloppen bij een lokaal kerkbestuur evengoed heel vaak de pin op de neus krijgen. Een kerkbeheerder voelt niet zoveel voor extra beslommeringen, en geeft gewoon nee te horen. Of men komt tijdelijk in aanmerking voor gebruik, maar staat dan weer op de stoep als besloten wordt om het gebouw om financiële redenen te verkopen.

Belang van migrantenkerken Het belang van huisvesting voor migrantenkerken is groot. Dit werd in het onderzoek van SKIN en OIKOS uit 2005 ‘Gratis en waardevol’ overduidelijk. Juist voor nieuwkomers is een goede thuisbasis van belang om te aarden in een nieuwe omgeving. Tips en hulp van landgenoten kan een belangrijke entree zijn in een nieuwe omgeving, steun bieden en een belangrijk netwerk om thuis te raken en wegwijs te worden.
Voor de Nederlandse samenleving geeft ontmoeting met nieuwe geloofsgemeenschappen vaak weer een hele nieuwe vitaliteit.

Hindernissen voor samenwerking met migrantenkerken
Er kunnen een aantal redenen zijn waarom kerkbesturen aarzelen om samenwerking met een migrantenkerk aan te gaan. Ik geef ze maar aan, omdat ze vervolgens zijn om te zetten in tips, die de kansen voor migrantenkerken kunnen vergroten.
-Een probleem is dat migrantenkerken vaak niet de financiën hebben om te kunnen concurreren met de prijs die een ontwikkelaar betaalt wanneer hij het gebouw kan slopen voor nieuwbouwplannen. Met de grote financiële zorgen die kerkgenootschappen vaak hebben zijn hoge opbrengsten heel aanlokkelijk.
-Een andere reden voor terughoudendheid ten opzichte van medegebruik is dat kerkbesturen tobben met de besluitvorming welk gebouw men wel of niet wil behouden. Men wil dan niet gebonden zijn aan een huurder, maar de handen vrij hebben voor zo’n besluit, dat men vaak al pijnlijk genoeg vindt.
-Men heeft moeite met hele andere gebruiken rond het gebruik van de kerkruimte. Er worden vaak geen goede afspraken gemaakt, en gevoeligheden worden niet makkelijk besproken. Er is ook zorg voor problemen met omwonenden door overlast met muziek of parkeren.
Laatst sprak ik bijvoorbeeld weer een kerkbeheerder van een kerk in Rotterdam. Daar had men 1 keer geprobeerd om de kerk te verhuren aan een migrantenkerk, maar de koster vertelde dat hij later de altaartafel opzij geschoven vond, en het mengpaneel van de muziek er op. Voor hem was dat ‘eens maar nooit weer’. Terwijl de migrantengemeenschap zich waarschijnlijk van geen kwaad bewust is. Over dat soort dingen moet toch een gesprek mogelijk zijn, en in harmonie een oplossing te vinden zijn.

Kerkgebouwen van probleem naar kans Kerken hebben veel te winnen bij de samenwerking met migrantenkerken.
De kerkgemeenschappen kiezen nu vaak voor het afstoten van de ‘overtollige’ gebouwen. Daarmee trekken de kerken zich terug uit de samenleving. Een andere strategie is om uit te gaan van de mogelijkheden die kerkgebouwen bieden. Het overleg aan te gaan met partijen buiten de kerkgemeenschap en te kijken hoe de zorg voor het in stand houden van de gebouwen gedragen kan worden door meer partijen. Dat vraagt alleen van kerkgemeenten dat ze niet enkel gericht zijn op de eigen gemeenschap, maar zich openstellen voor mensen daarbuiten.
Het gaat op sommige plaatsen wel degelijk goed. Er zijn al verschillende voorbeelden van kerkgebouwen die door het gebruik van migrantenkerken een nieuw leven kregen. Zoals in Amsterdam bijvoorbeeld de Koningskerk van wijlen ds. Polanen, en de House of Charity in de Kolenkitkerk. In verschillende kerken wordt al wel goed samengewerkt, of ruimte tijdelijk ter beschikking gesteld. Verschillende rooms-katholieke parochies hebben dankzij een inwonende buitenlandse geloofsgemeenschap een nieuwe bloei gekregen. In verschillende bisdommen wordt ook bij problemen met de instandhouding van een kerkgebouw aangeraden om contact te zoeken met een migrantenkerk om het gebouw te delen. Maar lang niet overal komt zo’n idee ook tot uitvoering.

Taak overheden Naar onze mening is hiervoor ook aandacht van de plaatselijke en landelijke overheid vereist. Op het gebied van het wijken- en integratiebeleid liggen er mogelijkheden om de instandhouding van kerkgebouwen, als nieuwe gemeenschapsgebouwen in wijken te steunen.
Gemeenten kunnen de toewijzing van kerkgebouwen aan andere geloofsgemeenschappen actief bevorderen, door vast te houden aan de oorspronkelijke bestemming voor religieuze of maatschappelijke doeleinden, en niet te snel in te stemmen met bouwplannen en sloop. De gemeente Den Haag heeft hierin een actief beleid, en weigerde onlangs nog in te stemmen met een bouwplan op de locatie van een kerkgebouw. Eerst moet geprobeerd worden of er een ander kerkgenootschap te vinden is, als kandidaat nieuwe gebruiker voor het gebouw.
Wanneer een gemeente of overheid sociale verbanden van waarde vindt kan ze daar ook in investeren. De financiële steun bij de verbouwing van een voormalig kerkgebouw tot gemeenschapscentrum voor de hele wijk kan zo’n investering zijn. Zo’n gebouw kan een multifunctionele opzet krijgen, die voor veel gemeenschappen een ontmoetingsplek kan worden. Een prachtig voorbeeld is de Julianakerk in de Haagse wijk Transvaal. Officieel nu een ontmoetingscentrum in plaats van een kerk, maar een onderdak voor veel godsdienstige en maatschappelijke instellingen.

Rol woningcorporaties Ook woningcorporaties kunnen zo’n financiële investering bieden die het herleven van een gemeenschapsgebouw mogelijk maakt, als de oorspronkelijke eigenaar een stapje terug doet. En soms blijkt zo’n stap terug eigenlijk drie stappen vooruit te betekenen, zoals in het geval van de Julianakerk.
Veel corporaties zijn wel degelijk geïnteresseerd in de herbestemming van kerkgebouwen voor een combinatie van functies voor de buurt. Vaak wordt het in stand houden van een verkleinde kerkruimte daarin zeer op prijs gesteld, ook door de omwonenden. Migrantenkerken zijn als mogelijke huurder daarvoor zeker een geschikte kandidaat.
De kunst blijkt voor dergelijke herbestemmingen om meerdere partijen om de tafel te krijgen. De medewerking van de oorspronkelijke eigenaar, een woningcorporatie, de gemeente, en geïnteresseerde nieuwe gebruikers. Als er open in overleg naar mooie oplossingen wordt gezocht voor de toekomst van zo’n kerkgebouw, blijken die altijd mogelijk.

Conclusie Kortom: de Task Force vraagt kerken en overheden om kerkgebouwen niet te slopen, maar gebruik te maken van de mogelijkheden die kerkgebouwen voor mensen bieden. Een gebouw kan beschutting bieden aan mensen, maakt gastvrijheid en ontmoeting mogelijk. Biedt met enige creativiteit veel kansen en mogelijkheden voor de toekomst. Mogelijkheden die bij ieder kerkgebouw en in iedere situatie weer anders zijn. Maar ze zijn er altijd. Kerkgebouwen zijn bouwwerken van vitale betekenis, die op veel manieren hun vitale betekenis kunnen behouden. Zeker met de betrokkenheid van nieuwe geloofsgemeenschappen.

Enige concrete tips voor het vinden van een kerkruimte heb ik op een rij gezet, in de hoop dat die u verder helpen.
Zie volgende pagina en uitdeelblad.


Migrantengemeenschappen op zoek naar kerkruimte

Ter gelegenheid van de Ledenvergadering van SKIN op 26 april 2008 in Utrecht.
Opgesteld door Door Jelsma, bestuurslid van de Task Force; bijlage bij gehouden inleiding.

De Task Force Toekomst Kerkgebouwen concludeert o.a. naar aanleiding van de samenwerking met SKIN dat de ruimtebehoefte van migrantengemeenschappen onvoldoende doordringt in de Nederlandse samenleving en bij de grote gevestigde kerken. Dat geldt zowel voor christelijke als voor andere religieuze gemeenschappen.
De Protestantse Kerk in Nederland en de Rooms-katholieke kerk zijn vanwege de daling van hun ledenaantal en de vergrijzing bezig met een drastische inkrimping van het gebouwenbestand. Migrantengemeenschappen komen maar heel beperkt in beeld als kandidaat nieuwe gebruikers, en vaak tijdelijk, tot er een definitief gebouwenbesluit is genomen. Deze situatie vraagt om aandacht van de samenleving en overleg van overheden, kerken en migrantengemeenschappen, om een oplossing te vinden voor de vreemde situatie dat er enerzijds kerkgebouwen worden gesloopt, terwijl ze anderzijds hard nodig zijn. De problematiek heeft duidelijk ook een financiële component, maar verdient alle aandacht; uit diverse onderzoeken blijkt hoe belangrijk ontmoetingsruimte is voor het thuisraken van migranten in de samenleving.

Vanwege deze jaarvergadering hierbij enige concrete tips, om de zoektocht van migrantenkerken naar beschikbare kerkruimte te vergemakkelijken.
Of een tip wel of niet voor u bruikbaar is kunt u natuurlijk alleen zelf beoordelen.

Tips - Laat uw gezicht zien. Zorg dat u plaatselijk bekend wordt, bij de kerken, maar ook daarbuiten. Maak duidelijk wat u voor organisatie bent, wat u voor mooie dingen doet. Benader de plaatselijke kranten met berichten over uw activiteiten en vermeld daar altijd bij dat u nog goede ruimte zoekt.

- Neem deel in netwerken, en overlegorganen. Zoals de plaatselijke Raad van Kerken, interreligieuze platforms, inspraakbijeenkomsten van de gemeente. Hier geldt de uitdrukking: ‘Bekend maakt bemind’.

- Zoek aansluiting bij lotgenoten. Gezamenlijk bent u sterker als gesprekspartner naar de gemeente en komt een haalbare oplossing soms dichterbij. Via SKIN kunt u contact zoeken met migrantengemeenschappen die al met succes een ruimte hebben gevonden. Zij hebben vast goede tips.

- Zorg voor een goede organisatievorm van uw gemeenschap, een rechtspersoon zoals een Stichting of Vereniging. Een vast contactpersoon voor afspraken, penningmeester voor de huur. Dit kan onzekerheid wegnemen.

- Meld uw ruimtebehoefte geregeld bij de plaatselijke gemeente. Daar is soms een vorm van bemiddeling bij ruimtebehoefte. De afdeling Ruimtelijke Ordening of Stedelijke Ontwikkeling is meestal op de hoogte van tijdelijke leegstand van gebouwen, en bemiddelt soms ook voor tijdelijk gebruik daarvan.
Houd er rekening mee dat bij gemeenten soms een afweerhouding bestaat ten opzichte van religieuze organisaties, omdat men geen bemoeienis wil met religieuze zaken. Dit heeft te maken met de scheiding van kerk en staat in Nederland. Benadruk juist de maatschappelijke activiteiten die u onderneemt, en het belang van uw organisatie voor de integratie van uw leden, en het actief deelnemen aan de samenleving.

- Denk voor de financiële ondersteuning (voor de huur van een locatie of het ondersteunen van activiteiten) aan de mogelijkheden van de WMO = de Wet Maatschappelijke Ondersteuning. Bij de gemeente is subsidie te verkrijgen om activiteiten en zorgtaken te ondersteunen, ook de benodigde ruimte daarvoor te helpen financieren. Een gemeenteambtenaar kan helpen om hiervoor een aanvraag in te dienen. Gemeenten zijn zich vaak wel bewust van de belangrijke maatschappelijke bijdrage die migrantenkerken leveren, zoals zorg voor zieken, ouderen, jongeren, en allerlei activiteiten en cursussen. Maak contact met een medewerker van de gemeente die voor de uitvoering van de WMO is aangesteld.

- Verduidelijk wat u precies nodig heeft. De benodigde ruimte en de wijze van gebruik. Ook het bedrag dat aan huur kan worden betaald. Denk vooruit over eventuele problemen rond overlast (zoals bijvoorbeeld met parkeren) en denk op voorhand aan oplossingen daarvoor.

- Stel bij medegebruik van een kerkruimte een proefperiode voor, waarna in alle eerlijkheid kan worden besproken wat wel en niet goed ging.

- Neem contact op met de verenigingen van kerkbeheerders:
De VKB, Vereniging voor Kerkrentmeesterlijk Beheer in de PKN, www.kerkrentmeester.nl
De VBMK, Vereniging Beheerders van Monumentale Kerken, www.vbmk.nl
Vraag of u een oproep voor kerkruimte mag plaatsen in hun tijdschrift of nieuwsbrief.

- Stel de koepelorganisaties van de grote kerken, in de regio waar u actief bent, per brief op de hoogte van uw ruimtebehoefte. Protestantse gemeentes en Katholieke parochies zijn zelf eigenaar van hun gebouw, maar u kunt uw ruimtegebrek wel kenbaar maken bij de regionale kerkelijke organisatie. Voor de Protestantse kerk vindt u de adressen op de website www.pkn.nl , waar ook een lijst met migrantenkerken is opgenomen. Bij de Rooms-katholieke kerk kunt u contact opnemen met het dekenaat of het plaatselijke bisdom. Een aantal kerkelijke organisaties heeft al actief meegewerkt om een onderdak te bieden aan een migrantenkerk.

- Plaats advertenties in de plaatselijke krant als u op een bepaalde plek gericht op zoek bent naar ruimte.

- Meld uw zoektocht bij SKIN en de Task Force Toekomst Kerkgebouwen. Wij kunnen uw verzoek weer meenemen in onze contacten.

Task Force Toekomst Kerkgebouwen De Task Force Toekomst Kerkgebouwen is een landelijk opererend burgerinitiatief dat zich inzet om sloop van kerkgebouwen en kloosters te voorkomen. Zij wil bevorderen dat deze gebouwen weer een levend deel van de samenleving worden.
De voorzitter is dr. Frank Petter (in het dagelijks leven burgemeester van Woudrichem). Secretaris is drs. Rob Wolters (directeur van het European Centre for Nature Conservation in Tilburg). De uitgangspunten zijn vastgelegd in de ‘Verklaring van Woudrichem’. Uitgebreide informatie is te vinden op de website www.toekomstkerkgebouwen.nl

Secretariaat Task Force Toekomst Kerkgebouwen
Rob Wolters, Kamerikstraat 11, 5045 TW Tilburg
E-mail: secretariaat.kerkgebouwen@gmail.com