De herbestemde Hasseltse Kerk, nu wijkcentrum de Poorten in Tilburg.
Foto: Harm Jan Wilbrink
“Een kerkgebouw als ziel van de wijk”

Reformatorisch Dagblad, 17 januari 2008

Door J.M. Stolk


Foto: de rooms katholieke Sint Josephkerk in Dongen. De burgerlijke gemeente wees de neogotische kerk aan als monument, maar nu dreigt het godshuis te moeten wijken voor een rotonde en nieuwbouw. Foto: Reformatorisch Dagblad.

Naar schatting gaat er elke maand wel ergens in Nederland een kerkgebouw tegen de vlakte. Dr. Frank Petter, burgemeester van Woudrichem, vraagt aandacht voor de theologische waarde van een kerkgebouw. „Het verwijst naar een dieper gelegen waarheid. Een kerk is de ziel van een wijk of stad.” Petter is behalve burgemeester ook theoloog. En voorzitter van de Task Force Toekomst Kerkgebouwen, een burgerinitiatief dat zich inzet voor het behoud van religieus erfgoed. Zo voert hij al jaren een „verbeten strijd” om het behoud van de rooms-katholieke Sint-Josephkerk in Dongen. De burgerlijke gemeente wees deze neogotische kerk aan als monument, maar nu dreigt het godshuis te moeten wijken voor een rotonde en nieuwbouw. Er loopt nog een gerechtelijke procedure.
„Wat ik heb geleerd”, zegt Petter in zijn werkkamer in het gemeentehuis, „is dat het er niet om gaat dat je hard loopt, maar dat je vroeg vertrekt. Luid op tijd de noodklok. Wanneer de lokale overheid vroeg signalen ontvangt, dan kan het op tijd de problemen inventariseren, plannen maken en de omwonenden daarbij betrekken.”

Betekenis
Voor het behoud van een leegstaand kerkgebouw telt volgens de CDA-burgemeester niet alleen de cultuurhistorische betekenis. „Dat is te smal. We moeten ook kijken naar de sociologische betekenis: welke waarde heeft een kerkgebouw voor zijn omgeving?”
Kerkgenootschappen denken te veel van binnen naar buiten, aldus Petter. „De gedachte is dat de samenleving het christelijk geloof nodig heeft, niet het kerkgebouw. Maar dat is een misvatting. Kerken moeten juist van buiten naar binnen denken. Een kerk is meer dan een godshuis; ze heeft invloed op de omgeving. Een kerkgebouw is een verwijzing naar een dieper gelegen waarheid, naar de christelijke waarden waarin de samenleving is geworteld. Het is de ziel van een wijk of stad. Een kerk is gebouwd om beschutting te geven, rust en respect voor het menselijk bestaan. Dat zijn waarden die ook niet-christenen belangrijk vinden.

Een protestants kerkgebouw heeft geen sacrale waarde, zoals bij de rooms-katholieken. Maar het is wél van betekenis voor de omgeving. Onzichtbaarheid maakt de kerk kapot, schreef Dietrich Bonhoeffer. In de kerk wordt enorm veel gezegd en gepreekt. Maar wat zichtbaar is, is het gebouw. Dat onderschatten veel christenen. Zij moeten kerkgebouwen dan ook zien als een kans, en daarin willen investeren.”
Het slopen van kerkgebouwen is voor Petter geen optie. „Religiositeit laat altijd een golfbeweging zien. Nu breken we allemaal kerken af, terwijl die misschien over enkele decennia weer nodig zijn.”
Kerken en gemeenten moeten volgens hem rustig de tijd nemen om voor een leegstaand gebouw een andere bestemming te zoeken. Zo kent Noord-Brabant de zogeheten mottenballenregeling, die voorziet in het wind- en waterdicht houden van een gebouw totdat er een nieuwe functie is gevonden. Dat kan een winkel zijn, een garage of discotheek.


Waar liggen voor u de grenzen bij herbestemming?
“Kerken en gemeenten moeten respect hebben voor het gebouw en zoeken naar een bestemming die zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke functie ligt. Dus geen tapijthal of satanskerk; dan wordt het te ruig. Een alternatief is er altijd wel te vinden.”
Blunder

Sinds de oprichting van de taskforce in maart 2006 staat de problematiek van met sloop bedreigde kerkgebouwen op de politieke agenda. Het burgerinitiatief, dat volledig afhankelijk is van giften, bezint zich nog op de invulling van het Jaar van het Religieus Erfgoed. Tot de plannen behoren manifestaties rond met sloop bedreigde kerkgebouwen, zoals de Heilig

Hartkerk in Breda
De taskforce werkt verder aan aanbevelingen voor een deltaplan voor de toekomst van kerkgebouwen. Wat Petter betreft heeft eerst een inventarisatie plaats van alle kerkgebouwen in Nederland. „Vervolgens moet het gesprek tussen de landelijke overheid, lokale bestuurders, kerkenraden en projectontwikkelaars worden gestimuleerd. We hebben daarom al een brief gestuurd naar Eelco Brinkman, voorzitter van Bouwend Nederland. Dat zijn mensen die ons kunnen behoeden voor historische blunders.”

Religieus erfgoed
Tot het religieus erfgoed behoren kerken, kloosters, synagogen en moskeeën. Maar ook de begraafplaats en het orgel vallen eronder, evenals de kosterswoning en de liturgische gewaden in een rooms katholieke kerk. Veel religieuze gebouwen en voorwerpen dreigen echter te verdwijnen.

Kerk en klooster
In Nederland zijn zo’n 4200 kerken in gebruik. Door de ontkerkelijking en de samenvoeging van gemeenten en parochies komen jaarlijks tientallen kerkgebouwen leeg te staan. Ook zullen kerkgenootschappen steeds meer moeite hebben om de kosten van het dagelijks gebruik te kunnen dragen.

Dat probleem speelt ook bij kloostergemeenschappen. Zij hebben vaak onvoldoende financiële middelen om een groot gebouwencomplex te onderhouden. Veel orden kiezen er daarom voor de gebouwen af te stoten of om te bouwen tot een bezinnings of conferentiecentrum.

Met het afstoten van een kerk of kloostergebouw verdwijnt niet zelden ook het omliggend religieus erfgoed, zoals kosterswoning of kloostertuin.

Synagoge
In Nederland staan ruim 150 synagogen, waarvan er 45 in gebruik zijn als plaats van studie en gebed. Twee derde van alle synagogen heeft de status van gemeentelijk, provinciaal of rijksmonument. Als gevolg van de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog hebben veel synagogen een nieuwe bestemming gekregen als kerk, moskee of cultureel centrum. Anderen zijn gesloopt of verbouwd.

Moskee
Het aantal moskeeën in Nederland ligt rond de 450. Een deel daarvan is niet meer dan een gebedruimte, zonder vaste imam of wekelijkse preek op vrijdag. De meeste moskeeën zijn gevestigd in voormalige kerkgebouwen, scholen, woningen en winkelpanden.
Door de groei van het aantal moslims in Nederland –inmiddels zo’n 850.000– heeft er steeds vaker nieuwbouw plaats. De meeste moslims bouwen liever een eigen moskee in oosterse architectuur dan dat ze hun intrek moeten nemen in een voormalig kerkgebouw.

Roerend goed
Tot het religieus erfgoed behoren ook de voorwerpen ín de gebouwen: wandschilderingen, glas in loodramen, meubilair en gebruiksvoorwerpen voor de eredienst. Vaak zijn deze roerende goederen onlosmakelijk verbonden met het gebouw. De Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland (SKKIN), een van de organisatoren van het Jaar van het Religieus Erfgoed, probeert al het religieus roerend erfgoed te inventariseren, op waarde te schatten en adviezen te geven over het juiste beheer en het behoud van de objecten.

Zoeken naar een duurzame toekomst

Onder het Domplein in Utrecht bevinden zich de restanten van een van de oudste kerken van Nederland, de Heilig Hartkapel uit 695. Bij een reconstructie van de kerk –in 35.000 kilo ijs– opende prof. mr. Pieter van Vollenhoven vandaag het Jaar van het Religieus Erfgoed. Daarna luidden overal in Nederland de kerkklokken.
Met het Jaar van het Religieus Erfgoed willen de organisatoren aandacht vragen voor de duizenden kerken en kloosters, synagoges, moskeeën en begraafplaatsen in Nederland. Mede door de ontkerkelijking staat het voortbestaan van tientallen gebouwen onder druk. Religieuze gemeenschappen hebben grote moeite om de kosten op te brengen voor het onderhoud van monumentale gebouwen en rijke kunstcollecties.
Van de ongeveer 19.000 kerken die in de loop der eeuwen in Nederland zijn gebouwd, bestaan er nog circa 7000. Voor de ongeveer 4000 monumenten wordt vaak in een moeizaam proces een nieuwe bestemming gezocht. Bij niet beschermde gebouwen is de kans op sloop reëel, vooral als ze in een economisch aantrekkelijk gebied staan, zoals de binnenstad.
Om het religieus erfgoed een „duurzame toekomst” te geven, slaan alle betrokkenen –kerken, overheden, projectontwikkelaars, musea en erfgoedorganisaties– de handen ineen. Zij willen dit jaar beleid ontwikkelen om religieuze gebouwen en voorwerpen te behouden en beter toegankelijk te maken.

De regionale Erfgoedhuizen en de provinciale Steunpunten Monumentenzorg en Archeologie organiseren het hele jaar door activiteiten om het religieus erfgoed onder de aandacht een breed publiek te brengen. Er komen wandel en fietstochten, concerten, educatieve programma’s en evenementen. Het jaar wordt in december afgesloten in Zeeland. Dan presenteren de gezamenlijke organisaties en instellingen ook een plan van aanpak voor het behoud van religieus erfgoed.


Voorzitter van het comité van aanbeveling van het Jaar van het Religieus Erfgoed is prof. mr. Pieter van Vollenhoven. Ook kardinaal A. Simonis, dr. B. Plaisier van de Protestantse Kerk in Nederland, kunsthistoricus H. W. van Os en de oud katholieke aartsbisschop van Utrecht, J. Vercammen, maken deel uit van het comité.
Bron: 2008re.nl.